Sáng ngày 14/4/2026, tại Hội trường trụ sở chính Viện Trần Nhân Tông đã diễn ra buổi trao đổi khoa học với chủ đề “Chánh niệm, Tâm lý học Duy biểu và Tâm lý trị liệu” do TS. Lê Văn Hùng (Thích Chân Pháp Khâm) – Viện trưởng Học viện Chánh niệm Làng Mai và Viện trưởng Viện Phật học Ứng dụng Châu Á (Hồng Kông, Trung Quốc) trình bày.
Tham dự chương trình có PGS.TS. Nguyễn Tiến Vinh – Viện trưởng Viện Trần Nhân Tông, chuyên gia bình luận; PGS.TS. Dương Thị Thu Hà, Phó Viện trưởng cùng đông đảo cán bộ, giảng viên, nghiên cứu viên, nghiên cứu sinh và gần 100 học giả quan tâm.
PGS.TS. Nguyễn Tiến Vinh phát biểu khai mạc
Phát biểu khai mạc, PGS.TS. Nguyễn Tiến Vinh nhấn mạnh ý nghĩa của việc tiếp cận các phương pháp tâm lý trị liệu từ góc nhìn Phật học, đặc biệt là chánh niệm và Duy biểu học, trong bối cảnh xã hội hiện đại đang đối diện với nhiều áp lực tâm lý và khủng hoảng tinh thần.
Trong phần trình bày, TS. Lê Văn Hùng tiếp cận vấn đề từ nền tảng của tâm lý học Duy biểu như một hệ thống lý luận giải thích cơ chế vận hành của tâm thức, đồng thời đặt nó trong tương quan đối thoại với tâm lý học hiện đại. Theo đó, Duy biểu học không chỉ là một học thuyết triết học mà còn có thể được xem như một mô hình tâm lý học toàn diện, bao hàm và tích hợp nhiều hướng tiếp cận của tâm lý học phương Tây như sinh học, hành vi, nhận thức, phân tâm và nhân văn.
TS. Lê Văn Hùng trình bày trao đổi
Diễn giả đặc biệt nhấn mạnh vai trò của chánh niệm (niệm), định và tuệ như ba yếu tố cốt lõi trong tiến trình nhận diện và chuyển hóa tâm lý. Thông qua thực tập chánh niệm, con người có khả năng làm lắng dịu các xung động cảm xúc, từ đó phát sinh định lực và đạt tới tuệ giác – cơ sở để chuyển hóa khổ đau.
Trên phương diện ứng dụng, bài trình bày giới thiệu mô hình trị liệu bốn bước gồm: (1) dừng lại bằng hơi thở chánh niệm; (2) làm dịu thông qua nhận diện – chấp nhận – ôm ấp cảm xúc; (3) nghỉ ngơi để ổn định tâm lý; và (4) trị liệu bằng cách nhìn sâu và phát sinh tuệ giác. Mô hình này cho thấy khả năng chuyển hóa các trạng thái tâm lý tiêu cực thành năng lượng tích cực một cách có hệ thống và khả thi trong đời sống hiện đại.
Bên cạnh đó, diễn giả phân tích cấu trúc tâm – thân thông qua học thuyết Ngũ uẩn và tám thức, trong đó nhấn mạnh vai trò của tàng thức và mạt-na thức trong việc hình thành thói quen nhận thức và phản ứng cảm xúc. Cách tiếp cận này giúp lý giải sâu sắc cơ chế tích lũy, lưu giữ và biểu hiện của các “hạt giống tâm lý” trong đời sống con người.
Một điểm nổi bật của bài trình bày là sự kết nối giữa Phật học và khoa học thần kinh hiện đại. Diễn giả làm rõ vai trò của hệ viền (limbic system), hạch hạnh nhân (amygdala) và vùng dưới đồi (hypothalamus) trong việc xử lý cảm xúc, phản ứng sợ hãi và điều hòa hành vi. Trên cơ sở đó, chánh niệm được lý giải như một phương pháp có khả năng tác động đến hệ thần kinh, giúp chuyển trạng thái từ “đánh hay chạy” sang “nghỉ ngơi và phục hồi”, góp phần cải thiện sức khỏe tâm thần.
Ngoài ra, diễn giả cũng đề cập đến ba phương diện của sức khỏe toàn diện gồm thân thể, tâm thần và tương tác xã hội, đồng thời chỉ ra rằng khổ đau và hạnh phúc tồn tại trên cùng một trục, và con người có thể chủ động chuyển hóa trạng thái của mình thông qua nhận thức và thực tập.
Từ những phân tích trên, TS. Lê Văn Hùng gợi mở khả năng phát triển tâm lý học Duy biểu như một hướng tiếp cận bổ sung cho tâm lý học đương đại, đặc biệt trong bối cảnh nhu cầu chăm sóc sức khỏe tinh thần ngày càng gia tăng, đòi hỏi sự kết hợp giữa chiều sâu triết học và cơ sở khoa học thực nghiệm.
Trên bình diện học thuật, diễn giả cũng khái quát tiến trình hình thành và phát triển của Duy biểu học từ Ấn Độ, Trung Quốc đến Việt Nam, đồng thời gợi mở khả năng phát triển Duy biểu học như một hướng tiếp cận bổ sung cho các trường phái tâm lý học đương đại.
Phiên thảo luận diễn ra sôi nổi với nhiều ý kiến trao đổi chuyên sâu, tập trung vào khả năng ứng dụng chánh niệm trong trị liệu tâm lý, giáo dục và đời sống xã hội, cũng như triển vọng phát triển liên ngành giữa Phật học và khoa học hiện đại.
Buổi trao đổi đã góp phần làm rõ giá trị học thuật và thực tiễn của chánh niệm và Duy biểu học trong việc chăm sóc sức khỏe tinh thần, đồng thời mở ra những hướng nghiên cứu và hợp tác mới trong lĩnh vực tâm lý học ứng dụng.
Dưới đây là một số hình ảnh buổi trao đổi:
